We zijn bepaalde planten gaan zien als onkruid, alsof onkruid een groep is waar je bij kan horen. Maar dat is fout. Onkruid bestaat niet.
Geen enkel zaadje ontkiemt en denkt: zo, ik word later lekker ongewenst. Onkruid is geen soort en geen plantenfamilie, het is een mening. Jouw mening, om precies te zijn.
Onkruid? Dat bepaal jij
Het woordenboek omschrijft onkruid als ongewenste planten tussen gekweekte gewassen. Sleutelwoord: ongewenst. Niet giftig of lelijk, gewoon niet door jou uitgenodigd. De paardenbloem die jij wegschoffelt, is voor een hommel in het vroege voorjaar een waar feestmaal. Verplaats diezelfde plant naar een berm en plotseling heet het "natuur". Een plant is dus pas onkruid als jíj dat vindt.
Waarom de natuur het woord niet kent
Ecologisch gezien is "onkruid" onzin. Neem de plant waar iedereen van gruwelt: de brandnetel. Vervelend ding, steekt als de, nou, neten, maar een absolute superster voor de natuur. Maar liefst vijf van onze dagvlinders gebruiken hem als waardplant: de atalanta, dagpauwoog, kleine vos, gehakkelde aurelia en het landkaartje. De rupsen van een aantal daarvan eten niets anders dan brandnetels. Geen brandnetel, geen vlinder. De blaadjes zitten bovendien boordevol eiwit (tot zo'n 40% van het drooggewicht, dat is meer dan soja).
En wilde planten zoals de brandnetel doen meer: ze voeden bijen en hommels juist als er weinig anders bloeit, hun wortels maken de bodem luchtiger, en sommige (zoals klaver en lupine) binden zelfs stikstof uit de lucht. Wat we "onkruid" noemen, is voor het ecosysteem vaak een hardwerkende collega.
Niet getreurd, er is ook een tijd voor wieden
Geen zorgen, we gaan je niet vertellen je tuin helemaal te laten verwilderen. Er zijn twee prima redenen om planten weg te halen.
1. Ruimte maken voor je 'lievelingetjes'. Planten vechten onder en boven de grond om water, voedingsstoffen, licht en ruimte. Wint een brutale buurplant het van jouw favoriete bladmaat, dan zie je dat terug in slappere groei. Die concurrentie wegnemen door ongewenste planten weg te halen uit je tuin mag dus gerust. Maar probeer wel altijd minstens een paar exemplaren van de onwenselijke plant te laten staan, ze trekken vaak weer goede insecten aan die je tuin juist helpen.
2. Woekeraars en invasieve exoten. Dit zijn planten die hier van nature niet thuishoren, geen natuurlijke vijanden hebben en volledig op hol slaan. De bekendste boosdoeners:
- Japanse duizendknoop (en de Sachalinse en basterdvariant): zijn wortels groeien dwars door beton, funderingen en riolering, en waar hij staat groeit verder niets. Voor deze plant geldt sinds 1 januari 2022 een landelijk handelsverbod.
- Reuzenberenklauw: tot 3 à 5 meter hoog, en zijn sap geeft in combinatie met zonlicht ernstige brandwonden en blaren waar je weken last van houdt. Niet te verwarren met de onschuldige, kleinere inheemse berenklauw.
- Reuzenbalsemien: een eenjarige van 2,5 meter die hele oevers overneemt.
- Watercrassula en grote waternavel: dichten sloten en vijvers compleet dicht.
Heb je zo'n exoot in je tuin? Voorkom verspreiding en gooi de resten bij het restafval, niet in de gft-bak of op de composthoop. Geef ook geen stekjes weg. Eén worteltje of stukje plant is al genoeg om weer nieuw leven in de plant te blazen.
Onkruid in de moestuin
Heb je een moestuin, dan kan de strijd met niet-gewenste planten zelfs wat persoonlijk aanvoelen, want ze concurreren rechtstreeks met je oogst: ze pikken water, voeding en licht in, wat leidt tot zwakkere planten en minder opbrengst. Gelukkig zijn er heel veel manieren om dit tegen te gaan, zonder gif te gebruiken.
- Vals zaaibed: laat het onkruid eerst opkomen, schoffel het weg, en zaai dan pas.
- Mulchen: een laagje grasmaaisel, stro of houtsnippers dat je na het zaaien of planten op je zaaibed legt, blokkeert het licht, houdt de bodem vochtig en voedt 'm bij vertering.
- Schoffel vroeg en oppervlakkig (max 1 cm diep), vooral bij eenjarig zaadonkruid. Bij wortelonkruid werkt het juist averechts.
- Wortelonkruid (zoals paardenbloem) met de hand trekken, het makkelijkst als de grond vochtig is.
- De gouden regel: laat het nooit bloeien. Eén plant in zaad = volgend jaar honderd vrienden.
Dus, het is aan jou.
Kijk de volgende keer eens opnieuw naar wat je normaal als onkruid zou zien en vraag jezelf af: moet deze plant echt weg? Als hij geen ruimte inneemt van een andere plant en niet lijkt te woekeren, laat 'm lekker staan. Waarschijnlijk is dat nog beter voor je tuin ook. Plus het scheelt jou weer een uurtje wieden.
